Thực trạng đô thị hóa và hướng đi bền vững cho phát triển nông nghiệp khu vực ven đô Hà Nội

(LĐXH) Phát triển nông nghiệp theo hướng nông nghiệp đô thị sinh thái đã và đang là xu thế của các thành phố ở các nước trên thế giới cũng như trong khu vực, Thủ đô Hà Nội cũng không nằm ngoài xu thế đó.

Tình trạng đô thị hóa vùng ven đô của Thủ đô Hà Nội đang diễn ra  nhanh chóng, đặc biệt là ở các Quận Long Biên và Huyện Gia Lâm, diện tích đất sản xuất nông nghiệp đang ngày càng bị thu hẹp để chuyển mục đích sử dụng sang xây dựng các khu đô thị mới, khu công nghiệp, dịch vụ thương mại và cơ sở sở hạ tầng kỹ thuật… Trong giai đoạn 2011-2015, diện tích đất nông nghiệp của Hà Nội giảm trung bình 5.500-6.000ha/năm, bình quân mỗi năm giảm trên 1000ha.Bên cạnh tác động tích cực, quá trình đô thị hóa khu vực ven đô Hà Nội cũng nảy sinh nhiều vấn đề nan giải, đó là sự ô nhiễm môi trường do chất thải, nước thải, suy giảm diện tích đất nông nghiệp vốn là nơi cung cấp rau xanh, lương thực thực phẩm cho người dân Hà Nội, người nông dân mất đất sản xuất dẫn đến mất việc làm và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế. Vùng sản xuất nông nghiệp còn lại bị chia cắt manh mún, thiếu nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, thực phẩm bị ô nhiễm, sản lượng và năng suất sụt giảm. Sản xuất nông nghiệp vùng ven đô đang đứng trước nhiều thách thức, trong đó đối tượng bị ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất là phụ nữ, người lao động ở độ tuổi trung niên, trẻ em,…Nông nghiệp nông thôn mới ngoại thành Hà Nội đã có nhiều đổi mới từ diện mạo, tư duy sản xuất, chuyển đổi cơ cấu sản xuất, bước đầu đã nâng cao được chất lượng sống cho người dân vùng ven đô… Trong những năm qua, mặc dù giá trị sản xuất của ngành nông nghiệp Thủ đô chỉ chiếm khoảng 4,5% trong GDP của Thành phố, nhưng nó đã và đang đảm bảo được các nhiệm vụ kinh tế, chính trị – xã hội rất quan trọng, đó là: đảm bảo việc cung cấp lương thực, thực phẩm cho khoảng 10 triệu người dân ở Thủ đô; đảm bảo việc làm và đời sống cho trên 3 triệu người trong độ tuổi lao động ở khu vực nông thôn (chiếm khoảng 58% lực lượng lao động của Thành phố); đóng góp tích cực vào Chương trình xây dựng nông thôn mới để tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho dân cư ở khu vực nông thôn. Tuy nhiên, thách thức trước mắt còn nhiều, rất cần có những giải pháp thích hợp mà bước đi cần làm là công tác quy hoạch.

Trồng hoa công nghệ cao tại huyện Đan Phượng, Hà Nội.Theo TS. KTS. Đào Ngọc Nghiêm, Viện Nghiên cứu Quy hoạch và Phát triển Đô thị, từ mô hình cấu trúc đô thị đã xác định sự tồn tại của nông thôn ngoại thành, ven đô là cần thiết nhưng tồn tại phát triển như thế nào để có hiệu quả cần có định hướng từ rà lại quy hoạch cũ, xác lập nghiên cứu quy hoạch với yêu cầu thích hợp đa ngành, vừa ổn định sản xuất, củng cố nông thôn gắn với đô thị hoá của Hà Nội. Rất cần kết hợp xây dựng nông thôn mới gắn với phát triển đô thị, quản lý dân số, lao động, an ninh lương thực, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, đáp ứng không gian xanh cho cả đô thị. Lựa chọn mô hình quy hoạch ngoại thành không thể chỉ dựa vào đơn vị hành chính mà cần theo phân vùng chức năng sản xuất lâu dài, với nội dung đổi mới, tích hợp đa ngành xác định bước đi cho từng giai đoạn để đô thị Hà Nội không thể là chắp vá. Đây là thách thức cần nghiên cứu đề xuất mà trách nhiệm đầu tiên là của người làm quy hoạch.Đầu tư phát triển nông nghiệp ven đô theo hướng nông nghiệp đô thị sinh thái trong quá trình đô thị hóa trong giai đoạn tới là một trong những trọng tâm, chiến lược phát triển nông nghiệp của thành phố, góp phần vào việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội của thành phố Hà Nội. Nếu nông nghiệp đô thị được quan tâm và có quy hoạch, có chiến lược phù hợp để tận dụng quỹ đất đô thị và sức lao động dôi dư sẽ góp phần quan trọng vào việc giải quyết việc làm và thu nhập trong tiến trình đô thị hóa.Nông nghiệp nói chung và đặc biệt là nông nghiệp đô thị và ven đô không những đảm bảo yêu cầu về giải quyết lao động, thu nhập cho lực lượng lớn dân cư đô thị và ven đô để sản xuất nông sản đáp ứng cả về số lượng với chất lượng ngày nâng cao theo hướng an toàn vệ sinh thực phẩm, mà nó còn có vai trò quan trọng hơn, đó là tạo lập cảnh quan, bảo vệ môi trường sinh thái. Nông nghiệp đô thị ven đô không chỉ cung cấp cho thị trường những sản phẩm nông sản thông thường, mà còn cả những nông sản cao cấp và những sản phẩm đáp ứng nhu cầu về tinh thần của người dân đô thị như: cải thiện môi trường sống, điều hòa khí hậu, làm đẹp cảnh quan… Do đó phát triển nông nghiệp đô thị ven đô bền vững là xu hướng phát triển tất yếu của quá trình phát triển nông nghiệp tương lai.Theo GS.TS. Trịnh Duy Luân, Hội Xã hội học Việt Nam,với nhịp độ CNH, HĐH được đẩy nhanh, sản xuất nông nghiệp vùng ven đô đang đứng trước nhiều thách thức phải chuyển đổi. Phát triển nông nghiệp ven đô như thế nào không chỉ là bài toán kinh tế nông nghiệp, mà quan trọng hơn là phải giải quyết hợp lý, hài hòa các quan hệ chức năng giữa các khu vực trong một vùng đô thị/đô thị hóa. Phải làm sao để chính người nông dân ở vùng ven đô có thể tiếp tục muốn canh tác trên đất của mình, có thu nhập đủ sống và ngày càng khá giả; sản xuất và sản phẩm nông nghiệp của họ phải sạch, thân thiện với môi trường, và đáp ứng những nhu cầu đa dạng và ngày càng cao về chất lượng của cư dân thành phố, đặc biệt là cư dân nội thành. Ngoài ra, vùng ven đô còn có thể có thêm chức năng du lịch văn hóa-lịch sử và sinh thái,… nếu tại đây phát triển một nền nông nghiệp hiện đại, sạch, với các loại rau xanh, đặc biệt là hoa tươi, hoặc các cây cảnh, vật nuôi, thú cưng,…  Muốn phát triển nền nông nghiệp theo hướng đô thị sinh thái, các địa phương, nhất là địa phương ven đô Hà Nội cần quan tâm đầu tư hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng, quy hoạch vùng sản xuất, ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, đào tạo lao động nông nghiệp, liên kết bao tiêu sản phẩm…từ đó tạo ra sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao, an toàn và góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, môi trường, cảnh quan đô thị.    Một số giải pháp khác về phát triển nông nghiệp ven đô theo hướng nông nghiệp đô thị sinh thái bền vững được các chuyên gia, nhà khoa học đưa ra là:-Giải pháp về quy hoạch: Xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, quy hoạch sử dụng đất, hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung có sức cạnh tranh theo hướng nông nghiệp sinh thái (hoa cây cảnh, rau an toàn, cây ăn quả, chăn nuôi tập trung, lúa cao sản…). Vùng ven đô, mỗi huyện hình thành vùng kinh tế đặc trưng, kết hợp bố trí lại dân cư với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Hình thành các làng nghề, giải quyết hài hòa giữa phát triển kinh tế với cải thiện điều kiện sống và môi trường nông thôn, hình thành các cơ sở sản xuất kinh doanh theo mô hình nông nghiệp đô thị.– Giải pháp về khoa học công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp: Triển khai áp dụng công nghệ cao vào các lĩnh vực phát triển nông nghiệp ven đô ngoại thành. Trên cơ sở xác định các sản phẩm mũi nhọn, tập trung ứng dụng công nghệ hiện đại, xây dựng các mô hình công nghệ cao cho phát triển nông nghiệp.- Giải pháp về chính sách dồn điền đổi thửa, tích tụ đất đai:Tiếp tục chính sách đất đai, dồn điền đổi thửa tạo điều kiện thuận lợi trong sản xuất nông nghiệp, tạo điều kiện giải phóng nhanh mặt bằng cho các công trình xây dựng, đặc biệt là các khu chuyên canh nông nghiệp công nghệ cao. Rà soát lại quy hoạch sản xuất nông nghiệp gắn với quy hoạch nông thôn mới để xây dựng phương án vùng sản xuất tập trung về cây trồng vật nuôi- Giải pháp về thị trường: Đối với thị trường các sản phẩm công nghệ cao, an toàn cần tạo những điều kiện để các sản phẩm này tiếp cận dễ dàng đến tay người tiêu dùng. Cần phải xây dựng thương hiệu cho sản phẩm, cấp chứng chỉ về chất lượng sản phẩm để người tiêu dùng biết rõ về xuất xứ nguồn gốc. Nói cách khác, giải pháp thị trường cho nông nghiệp sinh thái ven đô phải nhằm vào thúc đẩy việc sản xuất ra các hàng hóa cảnh quan sinh thái và các sản phẩm nông nghiệp sạch trên cơ sở kích cầu và tạo cung cho các sản phẩm này- Giải pháp về cơ chế chính sách đất đai:+ Đấu giá quyền sử dụng đất: Cần đấu giá quyền sử dụng đất để lấy nguồn vốn xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Lượng vốn huy động từ nguồn này để tập trung cho phát triển cơ sở hạ tầng và chuyển dịch cơ cấu.+ Huy động đất đai xây dựng cơ sở hạ tầng: Để xây dựng cơ sở hạ tầng đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp theo hướng sinh thái cần phải chuyển một số diện tích sản xuất nông nghiệp sang các mục đích đó, đặc biệt lồng ghép phù hợp trong quy hoạch xây dựng nông thôn mới.Phát triển nông nghiệp theo hướng nông nghiệp đô thị sinh thái đã và đang là xu thế của các thành phố ở các nước trên thế giới cũng như trong khu vực. Phát triển nông nghiệp đô thị ven đô bền vững cũng là xu hựớng phát triển tất yếu của quá trình phát triển nông nghiệp tương lai.Thảo Lan